Wilgotny klimat środkowej Europy stwarza doskonałe warunki dla trzech głównych patogenów grzybowych winorośli: mąćniaka rzekomego, mąćniaka prawdziwego i szarej pleśni. W Polsce, gdzie opady w sezonie wegetacyjnym osiągają 350–550 mm i są rozłożone nierównomiernie, ryzyko infekcji jest szczególnie wysokie w maju, czerwcu i sierpniu–wrześniu. Skuteczna ochrona fitosanitarna decyduje o tym, czy zbiory w danym roku w ogóle dojdą do skutku.
Mączniak rzekomy winorośli (Plasmopara viticola)
Mączniak rzekomy jest wywoływany przez organizm z grupy lęgniowców — Plasmopara viticola. Introdukowany do Europy z Ameryki Północnej w drugiej połowie XIX wieku, stał się najgroźniejszym patogenem europejskich winnic.
Objawy
Na liściach pierwsze symptomy to olejkowate, żółtozielone plamy widoczne na wierzchniej stronie blaszki. Przy dużej wilgotności nocnej na dolnej stronie pojawiają się białe, naloty zarodniowania (sporangia). W późniejszej fazie tkanki brązowieją i zamierają. Na pędach i ogonkach liściowych widoczne są brunatne plamy i biały nalot. Porażone gronka na etapie zawiązania owoców marszczą się i wysychają — tzw. objaw „mopslów".
Warunki sprzyjające infekcji — reguła 10-10-10
Pierwotna infekcja następuje, gdy spełnione są jednocześnie trzy warunki znane jako reguła 10-10-10:
- temperatura powietrza powyżej 10°C,
- długość pędów winorośli co najmniej 10 cm,
- opady deszczu co najmniej 10 mm w ciągu 24 godzin lub wilgotność liści przez 2 godziny w nocy.
W Polsce warunki te spełniają się zwykle po raz pierwszy w drugiej połowie maja.
Ochrona
W programie ochrony konwencjonalnej stosuje się fungicydy miedziowe (ochrona profilaktyczna i po deszczu) oraz systemiczne fungicydy z grupy karboksyamidów, strobiluryn i acylofenyloalanin. Należy przestrzegać zasady rotacji substancji czynnych, aby nie dopuścić do selekcji odpornych szczepów patogenu.
W uprawach ekologicznych dopuszczone są preparaty miedziowe do maksymalnej dawki 3 kg czystej miedzi/ha/rok (limit UE). Uzupełniająco stosuje się wyciągi roślinne i preparaty na bazie Bacillus subtilis.
Mączniak prawdziwy winorośli (Erysiphe necator)
Mączniak prawdziwy, wywoływany przez Erysiphe necator (syn. Uncinula necator), atakuje wszystkie zielone organy winorośli. W odróżnieniu od mąćniaka rzekomego, do rozwoju nie potrzebuje wolnej wody — infekuje przy wysokiej wilgotności względnej powietrza (powyżej 60%) i temperaturach 20–27°C.
Objawy
Charakterystycznym objawem jest szary, mączysty nalot widoczny na obu stronach liści i na powierzchni jagód. Porażone jagody pękają, co otwiera drogę dla wtórnych patogenów, zwłaszcza Botrytis cinerea. Drewno porażone w fazie wzrostu nie drewnieje prawidłowo i jest bardziej wrażliwe na mróz.
Warunki sprzyjające infekcji
Źródłem pierwotnej infekcji są kleistotecja zimujące na korze latorośli lub na opadłych liściach. Uwalniają askospory przy temperaturach powyżej 10°C i po deszczu lub rosie. Cykl wtórny — przez konidia — odbywa się bardzo szybko: inkubacja trwa 5–7 dni w optymalnych warunkach.
Ochrona
Programy opryskowe obejmują siarkę elementarną (moczywalną lub jako oprysk gazowy przy temperaturach 18–30°C, powyżej 30°C grozi fitotoksycznością), trifloksystrobinę, meptyldinokapę i spiroksaminę. W praktyce polskich winnic opryski siarką wykonuje się co 10–14 dni od fazy wyrastania pędów (BBCH 05) do zawiązania owoców.
Szara pleśń (Botrytis cinerea)
Botrytis cinerea to jeden z najbardziej powszechnych patogenów roślinnych na świecie, atakujący ponad 200 gatunków roślin. Na winorośli wywołuje szarą pleśń, która w wilgotne lata niszczy do 50% plonu.
Objawy
Pierwsze infekcje occur na kwitnących pąkach i ogonkach gronowych. Typowy objaw na dojrzewających jagodach to brązowe, rozmiękczone plamy pokryte szarym nalotem grzybni i zarodników. Choroba szerzy się w gronach przez bezpośredni kontakt jagód, szczególnie przy dużym zagęszczeniu gron.
Warunki sprzyjające infekcji
Botrytis aktywuje się przy temperaturach 15–25°C i wilgotności powyżej 93%. Kluczowe momenty ryzyka w Polsce:
- kwitnienie przy deszczowej pogodzie (czerwiec),
- pęknięcia skórki jagód wywołane przez mąćniaka prawdziwego lub szkodniki,
- sierpień–wrzesień przy opadach w fazie dojrzewania.
Ochrona
Profilaktyka agrotechniczna jest tu tak samo istotna jak ochrona chemiczna:
- odlistnianie strefy owocowania — poprawa cyrkulacji powietrza i nasłonecznienia,
- przerzedzanie gron przy bardzo gęstych odmianach,
- unikanie nawadniania od góry w fazie dojrzewania,
- dobór odmian o luźnych gronach — Botrytis szczególnie łatwo penetruje gęste, zbite grona.
W ochronie chemicznej stosuje się fenheksamid, boskalid, iprodion i preparaty biologiczne na bazie Bacillus subtilis lub Trichoderma. Ważna jest rotacja grup FRAC — patogen szybko wytwarza odporność na fungicydy stosowane powtarzalnie.
Zasady integrowanej ochrony roślin (IPM) w winnicy
Od 2014 roku wszystkich zawodowych producentów roślinnych w UE, w tym winiarzy, obowiązują zasady IPM zdefiniowane w Dyrektywie 2009/128/WE. W praktyce winiarskiej IPM obejmuje:
- monitoring plantacji i systemy wspomagania decyzji (np. VitiMeteo, BSA-Modell),
- stosowanie odmian z wysoką odpornością na choroby (odmiany PIWI),
- profilaktyczne zabiegi agrotechniczne ograniczające presję patogenów,
- stosowanie środków chemicznych wyłącznie wtedy, gdy progi zagrożenia zostały przekroczone,
- rotację substancji czynnych między różnymi grupami fungicydów (FRAC).
Więcej informacji o warunkach klimatycznych wpływających na ryzyko chorób oraz o doborze odpornych odmian dostępne jest w artykule Odmiany winorośli w Polsce.